PALUCH KOŚLAWY (HALLUX VALGUS)

PALUCH KOŚLAWY TO NIE TYLKO PROBLEM WYGLĄDU STOPY

To deformacja, która może wpływać na komfort chodzenia, dobór obuwia, sposób obciążania stopy, a w konsekwencji również na biomechanikę całego układu ruchu, a poprzez niego na cały organizm. W tym artykule wyjaśniam, jak powstaje paluch koślawy, jakie czynniki sprzyjają jego rozwojowi, jakie może dawać objawy oraz kiedy warto skorzystać z pomocy specjalisty.

Przyczyny tej deformacji są złożone. Znaczenie mogą mieć między innymi predyspozycje anatomiczne, budowa stopy, sposób jej obciążania, kontrola mięśniowa, wiotkość struktur więzadłowych oraz obuwie noszone przez wiele lat. Szczególną uwagę warto zwrócić na buty z wąskim, zwężającym się przodem, które ograniczają przestrzeń dla palców i mogą sprzyjać niekorzystnemu ustawieniu palucha.

W swojej pracy często zwracam pacjentom uwagę właśnie na obuwie. Nierzadko słyszę wtedy:
„W takich szerokich butach chodzić nie będę. Wyglądają jak płetwy”.  

Rozumiem, że wygląd ma znaczenie. Warto jednak pamiętać o jednej rzeczy: moda się zmienia, anatomia stopy nie.

Jak obuwie wpływa na rozwój palucha koślawego?

Jeżeli przez wiele godzin dziennie palce są ściskane, a paluch ustawiany w kierunku pozostałych palców, trudno oczekiwać, że przez wiele lat nie będzie to miało żadnego znaczenia. Stopa działa według zasad biomechaniki, a nie według aktualnych trendów. Szczególny wpływ ma to na stopy dzieci, które są w okresie kształtowania i na tym poziomie deformacje mogą mieć charakter nieodwracalny.

Problem polega na tym, że paluch koślawy często rozwija się powoli. Na początku może nie boleć i być traktowany jedynie jako defekt estetyczny. Z czasem jednak może dochodzić do zmian w obrębie przodostopia, sposobu przetaczania stopy podczas chodu oraz rozkładu obciążeń.

Organizm zaczyna wtedy kompensować powstające nieprawidłowości. Zmiany w obrębie stopy mogą wpływać na pracę stawu skokowego, kolana, biodra oraz całego łańcucha ruchowego. Może prowadzić to do problemów w innych częściach ciała, ponieważ biomechaniki stopy nie można rozpatrywać w oderwaniu od reszty układu ruchu.

Warto też jasno powiedzieć: kiedy deformacja jest już utrwalona, jej leczenie staje się trudniejsze.

Nie istnieje maść, okład, separator ani domowy sposób, który cofnie utrwalone zmiany kostno-stawowe. Jest to przede wszystkim problem mechaniczny i biomechaniczny. Odpowiednia terapia może poprawiać funkcję stopy, zakres ruchu, pracę mięśni, sposób obciążania oraz zmniejszać dolegliwości, ale zwykle wymaga systematyczności i czasu.

W bardziej zaawansowanych przypadkach rozważa się leczenie operacyjne. Zabieg może skorygować deformację, ale również wymaga odpowiednich wskazań, okresu rekonwalescencji i dalszej rehabilitacji. Dlatego znacznie rozsądniej jest reagować wcześniej, zanim zmiany staną się utrwalone.

Nie chodzi o to, aby wszyscy nosili jeden rodzaj obuwia ani chodzili wyłącznie boso. Chodzi o świadomość, że stopa potrzebuje miejsca do pracy, a palce powinny mieć możliwość możliwie swobodnego ustawienia. Często mówię swoim pacjentom, że każdy ma prawo dokonywać własnych wyborów dotyczących zdrowia. Warto jednak wiedzieć, że organizm przez długi czas potrafi kompensować nasze codzienne nawyki, ale nie robi tego bez końca.

To, co robimy ze swoim ciałem dzisiaj, może mieć znaczenie dla tego, jak będzie ono funkcjonowało za kilka lat.

Dlatego w przypadku palucha koślawego warto zadać sobie nie tylko pytanie:

„Co zrobić, kiedy zacznie boleć?”

Ale przede wszystkim:

„Co mogę zrobić dzisiaj, żeby ograniczyć ryzyko dalszego pogłębiania się deformacji?”

Wszystko zaczyna się od stóp:

Często nie zdajemy sobie sprawy z konsekwencji, jakie tzw. haluks, czyli boczne ustawienie palca pierwszego stopy (palucha) powoduje w funkcjonowaniu całej kończyny dolnej. Paluch koślawy zmienia bowiem ustawienie stopy, a w konsekwencji – sposób obciążania kolan, bioder, kręgosłupa i barków. Może on powodować bóle i zmiany zwyrodnieniowe w strukturach od niego bardzo odległych.

1. Anatomia stopy

Stopa jest złożoną strukturą anatomiczno-funkcjonalną, składającą się z 26 kości, 33 stawów oraz rozbudowanego aparatu więzadłowo-mięśniowego.

Dzieli się na: stęp, śródstopie oraz palce.

Kości stępu to: piętowa, skokowa, łódkowata, klinowata przyśrodkowa, klinowata pośrednia, klinowata boczna, sześcienna.

Kości śródstopia jest ich 5, które numerujemy od 1 do 5 licząc od palca dużego.

Palce stóp tworzą kości zwane paliczkami, których jest 14. Palce numerujemy od 1 do 5 licząc od palca dużego, którego zamiennie nazywamy paluchem. Kości palców nazywamy paliczkami.

Stabilizacja stopy

• Punkty podparcia:

stopa posiada 3 fizjologiczne punkty podparcia:

• guz piętowy (1);
• głowa I kości śródstopia (2);
• głowa II kości śródstopia (3);

(głowy – są to części dystalne kości śródstopia)

Widok stopy od strony podeszwowej

• Łuki stopy
• łuk podłużny:

w okolicy przyśrodkowej łuku z podłożem mają kontakt guz piętowy (pięta) i głowa I kości śródstopia. Łuk stabilizują więzadła, rozcięgno podeszwowe oraz mięśnie.

• łuk poprzeczny:

2. Fizjologia i biomechanika stopy

Stopa odgrywa ogromną rolę w stabilizacji i amortyzacji naszego ciała. Odpowiednio przenosi obciążenia w osi pionowej naszego ciała, amortyzuje wstrząsy, dynamicznie dostosowuje się do różnych powierzchni (np. piasek, droga, kamienie) przez co zwiększa efektywność naszego poruszania się.

3. Paluch koślawy (hallux) – przyczyny (patomechanizm)

3.1 Paluch koślawy (hallux valgus) jest jedną z najczęstszych deformacji przodostopia. Nie jest jedynie „wystającą kostką” przy dużym palcu, lecz stopniowo rozwijającą się zmianą ustawienia kości, stawów i tkanek miękkich całego przodostopia, wpływającą na całą mechanikę układu ruchu.

Częstość występowania palucha koślawego różni się w zależności od wieku, płci i badanej populacji. Deformację tę stwierdza się u znacznej części osób dorosłych, a jej częstość występowania wzrasta z wiekiem.

3.2 Mechanizm powstawania deformacji

Prawidłowo paluch powinien być ustawiony mniej więcej w przedłużeniu pierwszej kości śródstopia. Palce naszych stóp fizjologicznie powinny stanowić przedłużenie kości śródstopia i układać się „gwiaździście”. Jest to ustawienie kształtujące prawidłową postawę mające ogromny wpływ na prawidłowe funkcje organizmu.

Dlatego nie wszystkie deformacje stóp można tłumaczyć wyłącznie dziedziczeniem. W wielu przypadkach duże znaczenie mają czynniki, na które możemy wpływać. Im wcześniej zwrócimy uwagę na nieprawidłowości i podejmiemy odpowiednie działania, tym większa jest szansa na ograniczenie ich pogłębiania i poprawę funkcji stopy.

Dzięki temu stopa może skutecznie uczestniczyć w przenoszeniu obciążenia i odbiciu podczas chodzenia.

Niestety poprzez różnego rodzaju działania:

• przeciążenia stopy (długotrwałe stanie, chodzenie, nagłe zwiększenie aktywności fizycznej, nadmierna masa ciała),
• noszenie nieprawidłowego obuwia (wąskie w palcach, sztywne, na wysokim obcasie),
• zmiany zwyrodnieniowe (w aparacie stawowym),
• predyspozycje genetyczne (bardziej styl życia, który dziedziczymy ma większy wpływ na problem niż genetyka),

dochodzi do zaburzenia prawidłowej mechaniki stopy i zmiany tego układu:

• pierwsza kość śródstopia przemieszcza się przyśrodkowo (1),
• paluch odchyla się w kierunku pozostałych palców (2)
• zmienia się ustawienie stawu śródstopno-paliczkowego I (3)
• zaburzeniu ulega równowaga mięśni działających na paluch.

W efekcie po przyśrodkowej stronie stawu zaczyna być widoczna charakterystyczna wyniosłość, potocznie nazywana „haluksem”.

U wielu osób paluch koślawy występuje w kolejnych pokoleniach. Dziedziczymy oczywiście nie sam „haluks”, lecz pewne cechy budowy i funkcjonowania stopy oraz styl życia, co zwiększa podatność na jego powstanie.

Paluch koślawy nie jest naroślą, która nagle pojawia się na kości. Widoczna wyniosłość po przyśrodkowej stronie stawu wynika przede wszystkim ze zmiany ustawienia pierwszej kości śródstopia i palucha. Z czasem mogą dołączać podrażnienie tkanek miękkich oraz zmiany zwyrodnieniowe stawu.

3.3 Czynniki predysponujące i zaburzenia biomechaniczne

Znaczenie mogą mieć między innymi:

• koślawienie stopy,
• płaskostopie,
• ograniczenie przestrzeni dla palców przez obuwie,
• nieprawidłowe obciążanie przodostopia,
• zaburzenie funkcji mięśni stabilizujących paluch.

3.4 Obuwie jako czynnik sprzyjający

Wąskie buty nie są jedyną przyczyną haluksów, ale podstawową i mogą sprzyjać rozwojowi deformacji i nasilać jej przebieg. Szczególnie niekorzystne jest długotrwałe noszenie obuwia:

• z wąskim czubkiem,
• uciskającego palce,
• niedopasowanego do szerokości stopy,

4. Objawy i obraz kliniczny Halluxa

Początkowo można zauważyć stopniowe odchylanie się palucha w kierunku drugiego palca, podrażnienie przyśrodkowej części stawu, dyskomfort w obuwiu lub ból podczas chodzenia. Zakres deformacji ocenia się klinicznie, a w razie potrzeby także na zdjęciu rentgenowskim wykonanym w obciążeniu.

Główne objawy tego problemu:

• stopniowe dobocznie odchylanie się palucha w kierunku drugiego palca;
• kąt koślawości (HVA) powyżej 15°;
• ograniczenie zgięcia grzbietowego palucha,
• ból nasilający się w fazie wybicia,
• osteofity (narośla) grzbietowe i boczne,
• zaburzenie wzorca chodu.

Z czasem może pojawić się:

• poszerzenie przodostopia,
• płaskostopie poprzeczne.
• uwypuklenie przyśrodkowej części stawu palucha,
• zaczerwienienie i podrażnienie skóry,
• ból podczas chodzenia,
• trudności z dopasowaniem obuwia,
• ograniczenie ruchomości stawu,
• ból pod głowami kości śródstopia,
• modzele,
• deformacje pozostałych palców.

W bardziej zaawansowanym stadium paluch może zacząć nachodzić na drugi palec lub wsuwać się pod niego.

4.1. Diagnostyka i ocena stopnia deformacji

W diagnostyce jednym z podstawowych parametrów jest kąt koślawości palucha – HVA (Hallux Valgus Angle). Jest to kąt pomiędzy osią: pierwszej kości śródstopia a osią paliczka bliższego palucha. Za granicę występowania palucha koślawego przyjmuje się HVA około 15° lub więcej.

Drugim ważnym parametrem jest kąt międzyśródstopny I–II (IMA), czyli kąt pomiędzy pierwszą a drugą kością śródstopia. Za wartość prawidłową przyjmuje się zwykle kąt mniejszy niż 9°. Jego zwiększenie świadczy o poszerzeniu przestrzeni pomiędzy I i II kością śródstopia i może towarzyszyć deformacji palucha koślawego. Jest to podstawowa wartość jaką się przyjmuje w warunkach gabinetowych.

Znaczenie mają również: nasilenie bólu, ruchomość stawu, ustawienie całej stopy oraz jej funkcja podczas stania i chodu.

Dodatkowo wytwarza się płaskostopie poprzeczne:

• powiększenie kąta między kośćmi śródstopia;
• wtórne zmiany zwyrodnieniowe w stawach śródstopno-paliczkowych;
• głowy I i V kości śródstopia oddalają się od siebie narażając na ucisk obuwia, co powoduje reakcję obronną organizmu – wytwór osteofitowy;

5. Postępowanie

Leczenie powinno być dostosowane do konkretnej osoby. Powinno obejmować między innymi:

• odpowiednio szerokie obuwie,
• taping mający na celu poprawę ruchomości, przywrócenie prawidłowego ustawienia palucha oraz odbudowę wysklepienia poprzecznego,

• przywrócenie odpowiedniej ruchomości i ustawienia stawu śródstopno-paliczkowego;
• ćwiczenia mięśni stopy,
• ćwiczenia kontroli ustawienia palucha,
• pracę nad funkcją całej kończyny dolnej,
• modyfikację obciążeń.

Sam separator na noc czy wkładka do buta nie „usuną haluksa”. Paluch koślawy to problem, który wymaga szerszego podejścia. Separatory wkładane między paluch a pozostałe palce spychają je dobocznie powodując zaburzenie ich ustawienia i kolejny problem.

Znaczenie mają m.in. sposób ustawienia stopy, praca mięśni, obciążenie podczas chodzenia oraz stopień zaawansowania zmian. Dlatego ważna jest regularna praca i aktywne zaangażowanie pacjenta. Dobór odpowiedniego postępowania powinien zawsze uwzględniać stan pacjenta, przyczynę problemu oraz choroby współistniejące.

6. Rola ćwiczeń

To jedno z najczęstszych pytań pacjentów. Bardzo ważne!!!!!!!!!!!!

Same ćwiczenia nie są w stanie po prostu przesunąć kości z powrotem do prawidłowego ustawienia.

Na początek należy zwiększyć ruchomość w stawie śródstopno-paliczkowym I (MTPI) i przywrócić prawidłowe ustawienie. Dopiero wtedy można ustalić, odpowiednie ćwiczenia powodujące wzmocnienie mięśni, odpowiedzialnych za utrzymanie palucha w odpowiedniej pozycji.

W przeciwnym razie ćwiczenia mogą tylko pogłębić i utrwalić tę patologię, ponieważ boczne odchylenie palucha, powoduje przesunięcie boczne (podwichnięcie) ścięgien mięśni:

• zginacza długiego palucha;
• prostownika długiego palucha;
• odwodziciela palucha;

i działają one jak przywodziciele zmieniając kierunek działania na palec.  Dlatego tylko wzmacniając mięśnie poprzez ćwiczenia, będziemy jeszcze bardziej pogłębiać tę patologię.

Nieprawidłowo dobrane ćwiczenia mogą pogłębiać i utrwalać koślawość palucha.

Powoduje to:

• zaburzenia równowagi mięśniowej (przewaga mięśni zginaczy),
• przeciążenie głów kości śródstopia;

Samo chodzenie boso nie jest leczeniem palucha koślawego. Może jednak dawać palcom więcej swobody niż ciasne obuwie i sprzyjać bardziej naturalnej pracy mięśni stopy. Trzeba cały czas jednak pamiętać, że samo wzmacnianie mięśni stopy nie zawsze jest korzystne. Niewłaściwie dobrane ćwiczenia w tym chodzenie boso mogą utrwalać nieprawidłowe ustawienie palucha zamiast je korygować.

7. Leczenie operacyjne

Konsultację ze specjalistą oraz operację należy rozważyć przede wszystkim wtedy, gdy deformacji towarzyszą:

• przewlekły ból,
• trudności w chodzeniu,
• problemy z doborem obuwia,
• postępująca deformacja,
• istotne ograniczenie funkcji,
• rany,
• zaburzenia czucia,
• cukrzyca,
• choroby naczyniowe,
• brak wystarczającej poprawy po leczeniu zachowawczym.

Nie powinno się natomiast kwalifikować pacjenta do operacji wyłącznie dlatego, że stopa wygląda nieestetycznie, ponieważ jest to zabieg operacyjny obciążony ryzykiem wystąpienia różnorakich powikłań. Operacja nie oznacza też stuprocentowej gwarancji, że deformacja nigdy nie powróci – nawroty hallux valgus pozostają jednym z problemów długoterminowego leczenia chirurgicznego.

8. Stopa jako funkcjonalna całość

Paluch koślawy nie jest wyłącznie problemem jednego palca.

Zmiana ustawienia przodostopia wpływa na sposób, w jaki stopa przenosi obciążenie podczas stania i chodzenia. Oceniając pacjenta, warto zwrócić uwagę nie tylko na wygląd palucha, lecz również na:

• ustawienie pięty,
• wysklepienie stopy,
• ustawienie palucha,
• pracę całej kończyny dolnej podczas chodu.

Wczesna reakcja ma znaczenie. Odpowiednie obuwie, ruch, ćwiczenia i właściwie dobrane postępowanie mogą ograniczyć dolegliwości i poprawić funkcjonowanie stopy. A sama „wystająca kostka” jest tylko najbardziej widocznym fragmentem znacznie bardziej złożonego problemu biomechanicznego.

Ciało w praktyce – zrozumieć, żeby lepiej o nie dbać.

Bibliografia:

1. Cai Y, Song Y, He M, He W, Zhong X, Wen H, et al. Global prevalence and incidence of hallux valgus: a systematic review and meta-analysis. Journal of Foot and Ankle Research. 2023;
2. Moreno-Fresco MM, Mizzi S, Munuera-Martínez PV, et al. Factors Related to the Etiology of Hallux Abducto Valgus: A Systematic Review. Journal of Functional Morphology and Kinesiology. 2026;
3. Menz HB, Marshall M, Thomas MJ, Rathod-Mistry T, Peat GM, Roddy E. Incidence and Progression of Hallux Valgus: A Prospective Cohort Study. Arthritis Care & Research. 2023;
4. Ray JJ, Friedmann AJ, Hanselman AE, et al. Hallux Valgus. Foot & Ankle Orthopaedics. 2019;
5. Rosemberg DL, Gustafson JA, Bordignon G, Bohl DD, Leporace G, Metsavaht L. Biokinetic Evaluation of Hallux Valgus during Gait: A Systematic Review. Foot & Ankle International. 2023;
6. Spindler FT, Ettinger S, Baumbach SF, et al. Classification of hallux valgus deformity—is there a standard? Archives of Orthopaedic and Trauma Surgery. 2024;
7. Cho BK, Kang DH, Kang C, Lee GS, Song JH. Current Concepts of Radiographic Evaluation and Surgical Treatment for Hallux Valgus Deformity. Journal of Clinical Medicine. 2025;